सायडेरोफोर्स – पिकांसाठी लोह उपलब्ध करून देणारे सूक्ष्मजीवांचे नैसर्गिक चिलेटर
शेतीमध्ये लोहअभावी पिवळसरपणा (Iron Chlorosis), वाढ खुंटणे आणि उत्पादन घटणे या समस्या वारंवार दिसून येतात. अनेक वेळा मातीमध्ये लोह असते, परंतु ते वनस्पतींना उपलब्ध स्वरूपात नसते. अशा परिस्थितीत सायडेरोफोर्स (Siderophores) हे सूक्ष्मजीवांनी तयार केलेले नैसर्गिक चिलेटर पिकांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतात. शाश्वत शेती, जैविक पोषण व्यवस्थापन आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्य उपलब्धता यामध्ये सायडेरोफोर्स महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
सायडेरोफोर्स म्हणजे काय?
सायडेरोफोर्स ही सूक्ष्मजीवांनी तयार केलेली नैसर्गिक चिलेटिंग संयुगे आहेत. मातीतील अविद्राव्य स्वरूपातील फेरिक लोह (Fe³⁺) विद्राव्य करून ते वनस्पतींना उपलब्ध करून देणे हे त्यांचे मुख्य कार्य आहे. Pseudomonas, Bacillus, Azotobacter, Enterobacter यांसारखे उपयुक्त जीवाणू सायडेरोफोर्स तयार करतात. ही संयुगे लोहाशी मजबूत बंध तयार करतात आणि सूक्ष्मजीव-वनस्पती प्रणालीद्वारे ते सहज शोषले जाते.
सायडेरोफोर्स कसे कार्य करतात?
कार्यप्रणाली अत्यंत वैज्ञानिक आणि प्रभावी आहे. सूक्ष्मजीव मातीमध्ये सायडेरोफोर्स स्त्रवितात. ही संयुगे लोह पकडतात आणि विद्राव्य स्वरूपात आणतात. त्यानंतर हे लोह वनस्पतींच्या मुळांमार्फत शोषले जाते. यामुळे क्लोरोफिल निर्मिती वाढते, प्रकाशसंश्लेषण सुधारते, पानांचा हिरवेपणा वाढतो आणि लोहअभावी होणारा पिवळसरपणा कमी होतो.
सायडेरोफोर्स निर्मितीस पोषक मातीची परिस्थिती
सेंद्रिय पदार्थांनी समृद्ध, मध्यम ओलावा असलेली, संतुलित pH असलेली आणि रासायनिक ताण कमी असलेली जमीन सायडेरोफोर्स निर्मितीसाठी पोषक ठरते. रासायनिक खत व कीटकनाशकांचा अतिरेक सूक्ष्मजीवांची संख्या आणि कार्यक्षमता कमी करतो, त्यामुळे नैसर्गिक लोह उपलब्धता घटते. म्हणूनच मातीतील सेंद्रिय कर्ब वाढवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
जैविक उत्पादने आणि सायडेरोफोर निर्मिती
ROSIVA-PPFM हे पानाद्वारे सूक्ष्मजीव संतुलन वाढवून पोषण कार्यक्षमता सुधारते. PROBEZ (Bacillus consortium) मातीतील सक्रिय सूक्ष्मजीवसंख्या वाढवते आणि सायडेरोफोर्स निर्मितीस चालना देते. या जैविक घटकांचा एकत्रित वापर लोह उपलब्धता वाढवण्यासाठी आणि एकूण पोषण व्यवस्थापन सुधारण्यासाठी प्रभावी ठरतो.
शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाच्या सूचना
मातीमध्ये सेंद्रिय घटक वाढवा. अनावश्यक रसायनांचा अतिरेक टाळा. सूक्ष्मजीव उत्पादने सावलीत साठवा आणि शिफारस केलेल्या मात्रेत वापरा. मृदापरीक्षणावर आधारित संतुलित खत व्यवस्थापन करा.
निष्कर्ष
सायडेरोफोर्स हे पिकांसाठी लोह उपलब्ध करून देणारे निसर्गाचे प्रभावी साधन आहे. सूक्ष्मजीवांशी मैत्री ठेवल्यास लोहअभावी समस्या कमी होतात, पिकांची वाढ सुधारते आणि उत्पादनात शाश्वत वाढ साधता येते. निरोगी मातीतील सक्रिय सूक्ष्मजीव म्हणजेच मजबूत पोषण व्यवस्थेचा पाया.
निसर्गाशी मैत्री ठेवा — सूक्ष्मजीव तुमच्यासाठी काम करतील.
