ब्लॉग डिटेल

बीजोपचार – पेरणीपूर्वीचा शहाणपणा आणि यशस्वी उत्पादनाची पहिली पायरी

शेतीमध्ये उत्पादन वाढवण्यासाठी आपण खत, पाणी आणि फवारणीवर भर देतो; मात्र पेरणीपूर्वी केलेला एक छोटासा पण अत्यंत महत्त्वाचा उपाय म्हणजे बीजोपचार. योग्य पद्धतीने बीजोपचार केल्यास उगवणक्षमता वाढते, रोपे जोमदार बनतात आणि संपूर्ण हंगामासाठी पिकाचा मजबूत पाया तयार होतो. म्हणूनच बीजोपचाराचा उद्देश आणि पद्धती शेतकऱ्यांनी स्पष्टपणे समजून घेणे आवश्यक आहे.

बीजोपचाराचे महत्त्व आणि उद्देश

बीजोपचाराचा मुख्य उद्देश म्हणजे बियाण्यांची जलद व एकसमान उगवण होणे, जमिनीतून होणाऱ्या रोगांपासून संरक्षण मिळणे, सुरुवातीच्या किडींचा प्रादुर्भाव टाळणे आणि मुळांची निरोगी वाढ घडवून आणणे. योग्य बीजोपचारामुळे पिकाची रोगप्रतिकारशक्ती वाढते आणि पुढील काळात रासायनिक खतांचा व औषधांचा वापर काही प्रमाणात कमी करता येतो. त्यामुळे खर्च कमी होऊन उत्पादनात शाश्वत वाढ होते.

बीजोपचाराचे प्रकार

पाण्याद्वारे बीजप्रायमिंग (Hydro-Priming)
स्वच्छ पाण्यात ठराविक कालावधीसाठी बियाणे भिजवून सावलीत वाळवून पेरणी केल्यास उगवण लवकर आणि एकसमान होते. विशेषतः कोरडवाहू भागात हा उपाय उपयुक्त ठरतो.

अन्नद्रव्य प्रायमिंग (Nutri-Priming)
झिंक, बोरोन, मॉलिब्डेनम यांसारख्या सूक्ष्म अन्नद्रव्यांच्या द्रावणात बियाणे प्रक्रिया केल्याने सुरुवातीची वाढ सुधारते आणि पोषणतूट टाळता येते.

जैविक बीजोपचार (Bio-Priming)
ट्रायकोडर्मा, प्स्यूडोमोनास, बॅसिलस KONCERT यांसारख्या उपयुक्त सूक्ष्मजीवांद्वारे बीजोपचार केल्यास मातीजन्य रोगांवर नैसर्गिक नियंत्रण मिळते, मुळांची वाढ चांगली होते आणि पिकाचा जोम वाढतो.

रासायनिक बीजोपचार (Pesticide-Priming)
जिथे रोग किंवा किडींचा प्रादुर्भाव जास्त प्रमाणात अपेक्षित आहे, तिथे शिफारशीनुसार बुरशीनाशके व कीटकनाशके वापरून बीजोपचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे बीजकुज, मर रोग आणि उगवण न होण्याच्या समस्या टाळता येतात.

जैविक उत्तेजकांसह बीजप्रायमिंग (PGR / Biostimulant-Priming)
ह्युमिक व फुल्विक आम्ल, अमिनो आम्ल यांसारख्या जैविक उत्तेजकांचा वापर केल्यास रोपे सुरुवातीपासूनच सशक्त बनतात, मुळे खोलवर वाढतात आणि ताण सहनशीलता वाढते.

संयुक्त बीजोपचाराचे फायदे

अनेक पिकांमध्ये एकापेक्षा अधिक प्रकारचे बीजोपचार एकत्रितपणे केल्यास अधिक चांगले परिणाम दिसून येतात. मात्र हे उपचार योग्य क्रमाने आणि संतुलित पद्धतीने करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

निष्कर्ष

बीजोपचार हा शेतीतील लहान पण अत्यंत परिणामकारक उपाय आहे. “थेंबे थेंबे तळे साचे” या उक्तीप्रमाणे, बीजोपचारातील अचूक आणि शास्त्रीय उपाय उत्पादन वाढीस मोठा हातभार लावतात. परिस्थितीनुसार योग्य बीजोपचार केल्यास यशस्वी, शाश्वत आणि नफ्याची शेती करणे नक्कीच शक्य आहे.