ब्लॉग डिटेल

जड धातू – जमिनीवर, पिकांवर आणि मानवी आरोग्यावर होणारे गंभीर दुष्परिणाम

आज शेतीसमोरील एक अतिशय गंभीर पण अनेकदा दुर्लक्षित विषय म्हणजे जड धातू (Heavy Metals). कॅडमियम (Cd), शिसे (Pb), आर्सेनिक (As), पारा (Hg), क्रोमियम (Cr) आणि निकेल (Ni) यांसारखे जड धातू जैवविघटनशील नसतात. म्हणजेच एकदा हे घटक जमिनीत गेले की ते सहज नष्ट न होता वर्षानुवर्षे साचत राहतात आणि हळूहळू संपूर्ण मृदव्यवस्थेला दूषित करतात.

जड धातू आणि मातीचे आरोग्य

जड धातूंचा सर्वात पहिला आणि गंभीर परिणाम मातीच्या आरोग्यावर होतो. हे धातू मातीतील उपयुक्त सूक्ष्मजीवांची संख्या व कार्यक्षमता मोठ्या प्रमाणात कमी करतात. परिणामी सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन मंदावते, नत्र-स्फुरद चक्र विस्कळीत होते आणि जमिनीची नैसर्गिक सुपीकता घटते. मायकोरायझा व इतर उपयुक्त सूक्ष्मजीवांशी असलेले सहजीवन नष्ट होते, ज्यामुळे माती निर्जीव बनण्याच्या दिशेने जाते.

जड धातूंचा पिकांवर होणारा परिणाम

वनस्पतींवर जड धातूंचा परिणाम थेट आणि स्पष्टपणे दिसून येतो. जड धातूंचे प्रमाण वाढल्यास मुळांची वाढ खुंटते, अन्नद्रव्यांचे शोषण बिघडते आणि प्रकाशसंश्लेषणाची क्रिया कमी होते. पिकांमध्ये पानांचा पिवळेपणा (chlorosis), वाढ मंदावणे, पाने गळणे तसेच तीव्र परिस्थितीत रोपे मरून जाणे अशी लक्षणे दिसून येतात.

ऑक्सिडेटिव्ह ताण आणि उत्पादनावर परिणाम

जड धातूंमुळे वनस्पतींमध्ये ऑक्सिडेटिव्ह ताण (Oxidative Stress) निर्माण होतो. यामुळे Reactive Oxygen Species (ROS) चे प्रमाण वाढते. हे घटक एन्झाइम्सची कार्यक्षमता कमी करतात, पेशींचे नुकसान करतात आणि वनस्पतींच्या जैविक क्रिया बिघडवतात. परिणामी उत्पादनात थेट घट होते आणि पिकांचा दर्जाही कमी होतो.

मानवी व प्राण्यांच्या आरोग्यावर होणारे दुष्परिणाम

जड धातू अन्नसाखळीमधून मानव व प्राण्यांच्या शरीरात प्रवेश करतात. दीर्घकाळ संपर्क आल्यास हे घटक यकृत, मूत्रपिंड, मज्जासंस्था आणि हृदयावर गंभीर परिणाम करतात. कर्करोग, न्यूरोलॉजिकल विकार, हार्मोनल असंतुलन आणि प्रजननाशी संबंधित समस्या उद्भवण्याची शक्यता वाढते.

धोकादायक जड धातू कोणते?

कॅडमियम, शिसे, आर्सेनिक, पारा आणि क्रोमियम हे अत्यंत विषारी जड धातू मानले जातात. तांबे (Cu) आणि जस्त (Zn) हे जरी सूक्ष्मअन्नद्रव्य असले तरी त्यांचे अति प्रमाण देखील पिकांसाठी आणि मानवासाठी घातक ठरू शकते. म्हणूनच माती, पाणी, खत व शेतीतील इनपुट्समध्ये जड धातूंचे नियंत्रण अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

निष्कर्ष

जमीन, पीक आणि मानव यांचे आरोग्य एकमेकांशी घट्ट जोडलेले आहे. जड धातूंचे प्रदूषण रोखणे, माती परीक्षण करणे, सेंद्रिय पदार्थांचा वापर वाढवणे आणि सुरक्षित शेती पद्धती अवलंबणे ही काळाची गरज आहे.

निरोगी माती = निरोगी पीक = निरोगी मानव
(Soil Health = Plant Health = Human Health)