ब्लॉग डिटेल

विषय: पिकांची मुळे – रचना, प्रकार आणि कार्य

शेतीमध्ये आपण बहुतांश वेळा पिकाच्या वरच्या भागाकडे लक्ष देतो, परंतु पिकाचे खरे जीवन जमिनीखाली असते. मुळे ही पिकांची अन्नसाठवण, पाणी शोषण आणि आधार देणारी मुख्य यंत्रणा आहे. मुळे जितकी सशक्त आणि सक्रिय असतील, तितके पीक तणाव सहनशील, रोगप्रतिकारक आणि उत्पादनक्षम बनते.

मुळांची रचना आणि प्रकार

मुळांची रचना पिकाच्या प्रकारावर अवलंबून असते. काही पिकांमध्ये मुख्य खोलवर जाणारी मुळे (Tap root system) असतात, तर काही पिकांमध्ये तंतुमय मुळे (Fibrous root system) आढळतात. संत्रा, आंबा, डाळिंब यांसारख्या फळझाडांची मुळे साधारणपणे 2 ते 3 फूट खोल जातात आणि झाडाच्या घेरापेक्षा दीड ते दोनपट क्षेत्रात पसरतात. त्यामुळे खते खोडाजवळ न देता झाडाच्या कडेला म्हणजेच ड्रिप लाईनमध्ये दिल्यास त्यांचा जास्तीत जास्त उपयोग होतो.

मुळांची मुख्य कार्ये

मुळांचे मुख्य कार्य म्हणजे जमिनीतून पाणी व अन्नद्रव्ये शोषणे, झाडाला आधार देणे आणि सूक्ष्मजीवांच्या मदतीने पोषण उपलब्ध करून देणे. मुळांच्या भोवती असलेल्या रायझोस्फिअर भागात उपयुक्त जीवाणू सक्रिय असतात. हे जीवाणू सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन करून नत्र, स्फुरद आणि पालाश पिकांना उपलब्ध स्वरूपात आणतात.

मुळांच्या वाढीसाठी आवश्यक घटक

मुळांची चांगली वाढ होण्यासाठी जमिनीत योग्य प्रमाणात सेंद्रिय कर्ब असणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. यासाठी शेणखत, कंपोस्ट, व्हर्मी कंपोस्ट, ह्युमिक आणि फुल्विक अ‍ॅसिड उपयुक्त ठरतात. तसेच अ‍ॅझोटोबॅक्टर, पीएसबी आणि मायकोरायझा यांसारखी जैवखते मुळांची लांबी, जाडी आणि कार्यक्षमता वाढवतात. योग्य निचरा आणि अति पाणी साचू न देणे हेही तितकेच आवश्यक आहे.

मुळांचे आरोग्य बिघडल्याचे परिणाम

मुळांना इजा झाली तर त्याचा थेट परिणाम पिकाच्या वाढीवर होतो. जास्त पाणी, जमिनीचा घट्टपणा, क्षारता, अयोग्य रासायनिक फवारणी किंवा अति खतांमुळे मुळे कुजतात. परिणामी अन्नशोषण कमी होते, पाने पिवळी पडतात, फुलगळ वाढते आणि उत्पादन घटते. अनेक वेळा रोग दिसण्यामागे मुळांचे खराब आरोग्य हेच मुख्य कारण असते.

निष्कर्ष

शेती यशस्वी करायची असेल तर फक्त वरचे पीक न पाहता जमिनीखालील मुळांकडे लक्ष देणे अत्यंत गरजेचे आहे. मजबूत मुळे म्हणजे मजबूत पीक, आणि मजबूत पीक म्हणजे खात्रीशीर उत्पादन. हीच शाश्वत शेतीची खरी गुरुकिल्ली आहे.