ब्लॉग डिटेल

Apical Dominance (शेंडा वाढीचे प्राबल्य) – उपफांद्यांतून वाढणारे उत्पाद

शेतीमध्ये पिकांचे उत्पादन वाढवण्यासाठी आपण खत, पाणी आणि वाण याकडे लक्ष देतो. परंतु पिकाची वाढ कशी नियंत्रित होते, फांद्या किती फुटतात आणि त्या उत्पादनावर कसा परिणाम करतात, हे समजून घेणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. यातील एक महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे Apical Dominance म्हणजेच “शेंडा वाढीचे प्राबल्य”.

शेंडा प्राबल्य म्हणजे काय?
अनेक पिकांमध्ये झाड सरळ उंच वाढते, पण बाजूच्या फांद्या कमी प्रमाणात फुटतात. याला वनस्पतीशास्त्रात एपिकल डॉमिनन्स असे म्हणतात. झाडाचा वरचा वाढणारा शेंडा किंवा शीर्ष कळी संपूर्ण झाडाच्या वाढीवर नियंत्रण ठेवते.

शेंडा प्राबल्यामागील शास्त्र
शेंडा प्राबल्याचे मुख्य कारण म्हणजे ऑक्सिन (Auxin) हे वाढीचे संजीवक. हे संजीवक वरच्या शेंड्यात तयार होऊन खाली प्रवाहित होते आणि बाजूच्या कळ्यांची वाढ रोखते. त्यामुळे झाड उंच वाढते, पण फांद्यांची संख्या मर्यादित राहते.

उत्पादनाशी शेंडा प्राबल्याचा संबंध
तूर, हरभरा, कापूस यांसारख्या पिकांमध्ये उत्पादन हे फांद्यांवर अवलंबून असते. अधिक फांद्या म्हणजे अधिक फुले, अधिक शेंगा किंवा बोंडे. त्यामुळे या पिकांमध्ये शेंडा प्राबल्य नियंत्रित करणे उत्पादन वाढीसाठी आवश्यक ठरते.

शेंडा खुडणे (Topping / Pinching) का महत्त्वाचे आहे?
योग्य अवस्थेत वरचा शेंडा काढल्यास ऑक्सिनचा प्रभाव कमी होतो आणि बाजूच्या कळ्या सक्रिय होतात. झाड झुडुपासारखे पसरते, सूर्यप्रकाशाचा योग्य वापर होतो, अन्नद्रव्यांचे समान वितरण होते आणि उत्पादनात लक्षणीय वाढ दिसून येते.

शेंडा प्राबल्य व्यवस्थापनाच्या पद्धती
मोठ्या क्षेत्रात हाताने शेंडा खुडणे शक्य नसल्याने यांत्रिक टॉपिंग, योग्य लागवड अंतर, संतुलित नत्र व्यवस्थापन आणि जैव-उत्तेजकांचा वापर केला जातो. योग्य व्यवस्थापनामुळे केवळ उंच झाड नव्हे, तर उत्पादनक्षम झाड तयार करता येते.