ब्लॉग डिटेल

अल्कधर्मी जमिनी आणि त्या सुधारण्याची उपाययोजना

अनेक शेतांमध्ये योग्य खत व पाणी व्यवस्थापन असूनही उत्पादन कमी मिळते. यामागील एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे अल्कधर्मी (Alkaline) जमीन. योग्य माहिती आणि शास्त्रीय उपाय केल्यास अशा जमिनीही उत्पादनक्षम बनवता येतात.

अल्कधर्मी जमीन म्हणजे काय

ज्या जमिनीचा pH 8.5 पेक्षा जास्त असतो आणि जिथे

• एक्सचेंजेबल सोडियम (Na⁺) जास्त

• कॅल्शियम व मॅग्नेशियम कमी

• माती चिकट, कडक व पाणी न मुरणारी

अशा जमिनींना अल्कधर्मी किंवा सोडिक जमिनी म्हणतात.

अल्कधर्मी जमिनीची प्रमुख वैशिष्ट्ये

• pH साधारणपणे 8.5 ते 10.0

• मातीची रचना खराब, ड्रेनेज कमी

• मुळांना ऑक्सिजन कमी मिळतो

• लोह, जस्त, मॅंगनीज यांची कमतरता

• पिकांची वाढ खुंटते व उत्पादन घटते

अल्कधर्मी जमिनी पिकांसाठी हानिकारक का

जास्त सोडियममुळे मातीची रचना नष्ट होते, पाणी व हवा मुरत नाहीत, अन्नद्रव्ये उपलब्ध होत नाहीत आणि शेवटी उत्पादनात मोठी घट होते.

अल्कधर्मी जमिनी सुधारण्याचे उपाय

1) जिप्समचा वापर
जिप्सम मातीतील सोडियम कमी करून कॅल्शियम पुरवतो. जिप्समचा डोस माती परीक्षणानुसार ठरवावा.

2) सेंद्रिय पदार्थांचा वापर
शेणखत, कंपोस्ट, गांडूळखत व हिरवळीची खते वापरल्याने मातीची रचना व जैविक क्रिया सुधारते.

3) सल्फर व सल्फरयुक्त खते
जमिनीचा pH हळूहळू कमी होतो आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्ये उपलब्ध होतात.

4) योग्य पाणी व ड्रेनेज व्यवस्थापन
जिप्समनंतर लीचिंग करणे व चांगला निचरा ठेवणे आवश्यक आहे.

5) सहनशील पिकांची निवड
भात, बार्ली, सोडियम सहनशील गहू, कापूस, ऊस यांसारखी पिके निवडावीत.

6) सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची फवारणी
Fe, Zn, Mn ची फोलिअर फवारणी अधिक परिणामकारक ठरते.

निष्कर्ष

अल्कधर्मी जमीन म्हणजे नापीक जमीन नाही. माती परीक्षण, योग्य दुरुस्ती उपाय आणि संयम यामुळे अशी जमीन हळूहळू उत्पादनक्षम बनवता येते. शाश्वत शेतीसाठी माती सुधारणा अत्यंत महत्त्वाची आहे.