आम्लधर्मी जमीन आणि त्या सुधारण्यासाठी उपाययोजना
शेतीमध्ये चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी मातीचा pH संतुलित असणे अत्यंत आवश्यक आहे. अनेक भागांमध्ये उत्पादन कमी होण्यामागे एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे आम्लधर्मी जमीन. योग्य माहिती आणि शास्त्रीय उपाय केल्यास अशा जमिनीही उत्पादनक्षम करता येतात.
आम्लधर्मी जमीन म्हणजे काय
ज्या जमिनीचा pH 6.5 पेक्षा कमी असतो, त्या जमिनीला आम्लधर्मी जमीन असे म्हणतात. भारतात केरळ, कोकण पट्टा, पश्चिम घाटाचा परिसर तसेच जास्त पावसाचे क्षेत्र याठिकाणी अशा जमिनी मोठ्या प्रमाणात आढळतात. या जमिनी प्रामुख्याने लॅटराईट (Laterite) प्रकाराच्या असतात.
आम्लधर्मी जमिनीची वैशिष्ट्ये
आम्लधर्मी जमिनीत लोह (Iron) आणि अॅल्युमिनियम (Aluminium) सक्रिय स्वरूपात जास्त प्रमाणात असतात. त्यामुळे
-
फॉस्फरस, कॅल्शियम, मॅग्नेशियम यांची उपलब्धता कमी होते
-
मुळांची वाढ खुंटते
-
पिकांची वाढ मंदावते
-
उत्पादनावर प्रतिकूल परिणाम होतो
आम्लधर्मीपणाची प्रमुख कारणे
-
अतिवृष्टीमुळे कॅल्शियम, मॅग्नेशियमसारख्या क्षारांचे धुवून जाणे
-
सल्फेट व नायट्रेट स्वरूपातील खतांचा अति वापर
-
दीर्घकाळ रासायनिक खतांचा वापर
-
सेंद्रिय पदार्थांचा अभाव
आम्लधर्मी जमिनी सुधारण्यासाठी उपाययोजना
1) चुना वापर
चुना (Lime), डोलोमाइट किंवा कॅल्शियम कार्बोनेटचा मृदापरीक्षणानुसार वापर करणे हा सर्वात प्रभावी उपाय आहे. यामुळे जमिनीचा pH वाढतो, अॅल्युमिनियमचे दुष्परिणाम कमी होतात आणि अन्नद्रव्यांची उपलब्धता सुधारते.
2) सेंद्रिय पदार्थांचा वापर
शेणखत, कंपोस्ट, हिरवळीचे खत, वर्मी-कंपोस्ट यांचा नियमित वापर केल्यास मातीतील जैविक क्रिया वाढते आणि आम्लधर्मीपणा हळूहळू कमी होतो.
3) योग्य खत व्यवस्थापन
अमोनियम सल्फेटसारख्या आम्लनिर्मित खतांचा अतिरेक टाळावा. माती परीक्षणावर आधारित संतुलित खत व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे.
4) योग्य पिकांची निवड
भात, काजू, अननस, चहा, मसाले यांसारखी पिके आम्लधर्मी जमिनीत तुलनेने चांगली वाढतात.
निष्कर्ष
आम्लधर्मी जमीन म्हणजे नापीक जमीन नव्हे. माती परीक्षण, योग्य सुधारणा आणि शाश्वत व्यवस्थापन केल्यास अशी जमीनही भरघोस उत्पादन देऊ शकते. माती समजून घेतलेली शेती हीच यशस्वी आणि शाश्वत शेतीची गुरुकिल्ली आहे.
