विविध खडकांपासून बनलेल्या जमिनी – प्रकार आणि वैशिष्ट्ये
मित्रांनो नमस्कार,
शेती करताना आपण बहुतेक वेळा खत, पाणी, हवामान आणि बियाण्यांवर लक्ष केंद्रित करतो. परंतु या सगळ्यांचा पाया म्हणजे जमीन आणि जमीन तयार होण्यामागे असलेले खडक. वेगवेगळ्या प्रकारच्या खडकांपासून तयार झालेल्या जमिनींचे भौतिक व रासायनिक गुणधर्म वेगवेगळे असतात. त्यामुळे योग्य पीक निवड, खत व्यवस्थापन आणि पाणी नियोजनासाठी जमिनीचा प्रकार समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
१) आग्नेय (Igneous) खडकांपासून तयार झालेली जमीन
ही जमीन मुख्यत्वे बेसाल्ट खडकांपासून तयार होते. महाराष्ट्रातील काळी जमीन याच प्रकारात मोडते. ही जमीन खोल, चिकट आणि पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता असलेली असते. पोटॅशियम, लोह आणि मॅग्नेशियमसारखी अन्नद्रव्ये या जमिनीत नैसर्गिकरित्या मुबलक प्रमाणात आढळतात. कापूस, ऊस, सोयाबीन, ज्वारी आणि तूर यांसारख्या पिकांसाठी ही जमीन अतिशय उपयुक्त ठरते.
२) अवसादी (Sedimentary) खडकांपासून तयार झालेली जमीन
ही जमीन प्रामुख्याने नदीकाठ, पूरप्रवण क्षेत्रे आणि डोंगर उतारावर आढळते. गाळयुक्त असल्यामुळे ही जमीन हलकी व सुपीक असते. पाणी धारणशक्ती मध्यम असते आणि मशागत करणे सोपे जाते. भात, गहू, भाजीपाला, केळी आणि ऊस यासाठी ही जमीन उत्तम मानली जाते.
३) रूपांतरित (Metamorphic) खडकांपासून तयार झालेली जमीन
ही जमीन कठीण, दगडी आणि कमी खोल असते. सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण तुलनेने कमी असते. योग्य सेंद्रिय खतांचा वापर, कंपोस्ट आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे संतुलित व्यवस्थापन केल्यास डाळी, बाजरी आणि भुईमूग यांसारखी पिके चांगल्या प्रकारे घेता येतात.
४) वाळूयुक्त व लाल जमीन
या जमिनीत पाण्याचा निचरा चांगला होतो, मात्र अन्नद्रव्ये लवकर धुऊन जातात. त्यामुळे संतुलित आणि वेळेवर खत व्यवस्थापन आवश्यक असते. भुईमूग, मिरची, कडधान्ये तसेच डाळिंब आणि संत्री यांसारख्या फळबागांसाठी योग्य नियोजनात चांगले उत्पादन मिळू शकते.
जमीन ही खडकांची देण आहे. आपल्या शेतातील जमिनीचा प्रकार ओळखून योग्य पीक निवड, खतांचा योग्य वापर आणि पाण्याचे योग्य नियोजन केल्यास शाश्वत आणि भरघोस उत्पादन नक्कीच शक्य आहे.
जमीन ओळखा – पीक आपोआप बोलेल.
