ब्लॉग डिटेल

कॅल्केरियस जमिनी (चुनखडी जमिनी) – वैशिष्ट्ये, समस्या आणि शास्त्रीय सुधारणा उपाय

शेतीमध्ये उत्पादन कमी येण्यामागे अनेकदा पीक किंवा खत हे कारण नसून जमिनीचा प्रकार हे मूळ कारण असते. विशेषतः कॅल्केरियस जमिनी असलेल्या भागात योग्य व्यवस्थापन न केल्यास खतांचा प्रतिसाद कमी मिळतो आणि पिकांमध्ये सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता सातत्याने जाणवते. म्हणूनच कॅल्केरियस जमिनी समजून घेणे आणि त्यावर योग्य उपाय करणे अत्यंत गरजेचे आहे.

कॅल्केरियस (Calcareous) जमिनी म्हणजे काय?

ज्या जमिनीत कॅल्शियम कार्बोनेट (CaCO₃) चे प्रमाण जास्त असते, अशा जमिनींना कॅल्केरियस किंवा चुनखडी जमिनी असे म्हणतात. या जमिनी प्रामुख्याने कोरडवाहू व अर्धकोरडवाहू प्रदेशात आढळतात. भारतात महाराष्ट्र, गुजरात, राजस्थान, मध्यप्रदेश व कर्नाटकच्या काही भागांत कॅल्केरियस जमिनी मोठ्या प्रमाणात आढळून येतात.

कॅल्केरियस जमिनींची प्रमुख वैशिष्ट्ये

• जमिनीचा pH साधारणतः 7.5 ते 8.5 किंवा त्याहून अधिक

• कॅल्शियमचे प्रमाण जास्त, पण आयर्न, झिंक, मॅंगनीज व स्फुरद यांची कमतरता

• पाण्याचा निचरा चांगला, पण अन्नद्रव्यांची उपलब्धता कमी

• पिकांमध्ये Iron chlorosis (पानांचा पिवळेपणा) मोठ्या प्रमाणात दिसतो

• खतांचा अपेक्षित परिणाम मिळत नाही

कॅल्केरियस जमिनी पिकांसाठी अडचणी का निर्माण करतात?

कॅल्केरियस जमिनीत असलेले जास्त कॅल्शियम अनेक अन्नद्रव्यांशी अभिक्रिया करून त्यांना अविद्राव्य स्वरूपात अडकवते. त्यामुळे खत दिले तरी ते मुळांना उपलब्ध होत नाही. द्राक्ष, डाळिंब, केळी, सिट्रस, भाजीपाला आणि फळपिकांमध्ये ही समस्या अधिक तीव्रतेने दिसून येते. परिणामी झाडांची वाढ खुंटते, फुलधारणा व उत्पादन घटते.

कॅल्केरियस जमिनी सुधारण्यासाठी शास्त्रीय उपाय (Reclamation Practices)

१) सेंद्रिय कर्ब वाढवा
शेणखत, कंपोस्ट, वर्मी-कंपोस्ट व हिरवळीचे खत यांचा नियमित वापर केल्यास जमिनीची रचना सुधारते, सूक्ष्मजीवांची संख्या वाढते आणि अन्नद्रव्यांची उपलब्धता सुधारते.

२) आम्लीय खतांचा व सेंद्रिय आम्लांचा वापर
अमोनियम सल्फेट, सिंगल सुपर फॉस्फेट, फेरस सल्फेट यांसारखी खते जमिनीचा pH कमी करण्यास मदत करतात. त्याचबरोबर AGRIPLEX-OA सारख्या सेंद्रिय आम्लावर आधारित उत्पादनांचा वापर केल्यास सिंचनाच्या पाण्यातील व जमिनीतील क्षारांचा परिणाम कमी होतो.

३) सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची फवारणी
Iron (Fe), Zinc (Zn), Manganese (Mn) ही अन्नद्रव्ये chelated स्वरूपात फवारणीद्वारे दिल्यास जमिनीच्या pH चा अडथळा टाळता येतो. उदा. एक्सीड सारख्या उत्पादनांची फवारणी.

४) जैविक घटकांचा समावेश
Phosphate Solubilizing Bacteria (Key-Phos), Potash Mobilizing Bacteria (Key-Potash) आणि PPFM (ROSIVA) यांचा वापर जमिनीची जैविक क्रियाशीलता वाढवतो आणि अन्नद्रव्ये उपलब्ध स्वरूपात आणतो.

५) सल्फर व सल्फरयुक्त उत्पादने
मूलद्रव्य गंधक (Elemental Sulphur) किंवा सल्फरयुक्त खते हळूहळू जमिनीचा pH सुधारण्यास मदत करतात. उदा. थायोग्रीन सारखी उत्पादने.

निष्कर्ष

कॅल्केरियस जमिनी म्हणजे अपयशी किंवा नापीक जमीन नव्हे, तर योग्य व्यवस्थापनाची गरज असलेली जमीन आहे. सेंद्रिय कर्ब वाढवणे, सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा योग्य वापर, जैविक इनपुट्स आणि संतुलित खत व्यवस्थापन या सर्व उपायांचा एकत्रित अवलंब केल्यास अशा जमिनीतही उच्च, दर्जेदार आणि शाश्वत उत्पादन निश्चितपणे घेता येते.