जैविक व रासायनिक बीजोपचार – सुसंगतता आणि योग्य क्रम का महत्त्वाचा आहे?

जैविक व रासायनिक बीजोपचार – सुसंगतता आणि योग्य क्रम का महत्त्वाचा आहे?

शेतीमध्ये यशस्वी पीक उगवणीसाठी बीजोपचार हा पहिला आणि अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा असतो. अनेक शेतकऱ्यांच्या मनात नेहमी प्रश्न असतो की जैविक व रासायनिक बीजोपचार एकत्र करता येतो का? आणि करायचा असल्यास योग्य क्रम कोणता असावा? कारण चुकीच्या पद्धतीने केलेला बीजोपचार जैविक घटक निष्क्रिय करू शकतो आणि अपेक्षित फायदा मिळत नाही.

जैविक आणि रासायनिक बीजोपचार एकत्र का टाळावा?

रासायनिक बुरशीनाशके व कीटकनाशके ही प्रभावी असली तरी ती उपयुक्त सूक्ष्मजीवांवरही परिणाम करू शकतात. ट्रायकोडर्मा, पीएसबी, अझोटोबॅक्टर यांसारखे जैविक घटक जिवंत सूक्ष्मजीवांवर आधारित असतात. त्यामुळे त्यांना थेट रसायनांसोबत मिसळल्यास ते निष्क्रिय होण्याचा मोठा धोका असतो. म्हणूनच जैविक व रासायनिक बीजोपचार एकाच वेळी किंवा एकाच द्रावणात करणे टाळणे अत्यावश्यक आहे.

बीजोपचाराचा शास्त्रीय व योग्य क्रम (Correct Sequence of Seed Treatment)

१) प्रथम रासायनिक बीजोपचार
जर बियाण्यातून पसरणारे रोग, कुज, मर किंवा सुरुवातीच्या किडींचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता असेल, तर शिफारशीनुसार रासायनिक बुरशीनाशके किंवा कीटकनाशके प्रथम वापरावीत. यामुळे उगवणीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात संरक्षण मिळते. उपचारानंतर बियाणे सावलीत पूर्णपणे वाळवणे आवश्यक आहे.

२) रासायनिक उपचारानंतर योग्य अंतर
रासायनिक बीजोपचारानंतर किमान २४ तासांचे अंतर ठेवणे अत्यंत उपयुक्त ठरते. यामुळे रसायनांचा तीव्र प्रभाव कमी होतो आणि पुढील जैविक उपचारासाठी बियाणे सुरक्षित राहते.

३) त्यानंतर जैविक बीजोपचार
रासायनिक उपचारानंतर ट्रायकोडर्मा, कन्सर्ट (Agri Search उत्पादन) किंवा इतर जैविक घटक लावावेत. या टप्प्यावर जैविक सूक्ष्मजीव बियाण्याच्या पृष्ठभागावर नीट स्थिर होतात आणि जमिनीत गेल्यानंतर मुळांभोवती प्रभावीपणे कार्य करतात.

४) जैविक उत्तेजके व सूक्ष्म अन्नद्रव्ये
ह्युमिक व फुल्विक आम्ल, अमिनो आम्ले किंवा सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे द्रावण हे जैविक बीजोपचारासोबत किंवा त्यानंतर वापरता येते. हे घटक उगवण सुधारतात, मुळांची वाढ वाढवतात आणि रोपांना सुरुवातीचा जोम देतात.

महत्त्वाची खबरदारी (Compatibility Rule)

कोणत्याही परिस्थितीत रासायनिक आणि जैविक घटक एकाच द्रावणात मिसळू नयेत, जोपर्यंत त्यांची सुसंगतता (Compatibility) शास्त्रीयदृष्ट्या सिद्ध झालेली नाही. चुकीचे मिश्रण म्हणजे खर्च वाढणे आणि परिणाम शून्य मिळणे.

निष्कर्ष

योग्य क्रमाने, योग्य अंतर ठेवून आणि परिस्थितीनुसार निवडलेला बीजोपचार म्हणजे पिकासाठी सुरक्षित, संतुलित आणि शाश्वत सुरुवात. मजबूत उगवण, निरोगी मुळे आणि रोगमुक्त सुरुवात हाच पुढील उत्पादनाचा पाया आहे.