भारतामधील जमिनीच्या प्रकारानुसार ड्रिपर डिस्चार्ज

भारतामधील जमिनीच्या प्रकारानुसार ड्रिपर डिस्चार्ज

ड्रिप सिंचन ही पिकांच्या मुळांच्या भागात थेट पाणी पोहोचवण्याची सर्वात कार्यक्षम पद्धत आहे. पण ड्रिप सिंचन यशस्वी होण्यासाठी जमिनीच्या प्रकारानुसार योग्य ड्रिपर डिस्चार्ज निवडणे आवश्यक आहे. चुकीचा डिस्चार्ज असल्यास पाणी मुळांच्या पलीकडे खोलवर जाईल किंवा पृष्ठभागावरच पसरून राहील. यामुळे पाण्याची नासाडी, मुळांची कमकुवत वाढ व उत्पादनात घट होते. भारतात विविध प्रकारच्या जमिनी आहेत आणि प्रत्येक जमिनीसाठी वेगळा डिस्चार्ज योग्य ठरतो.

वाळूमिश्रित जमीन (Sandy Soil)
प्रदेश: राजस्थान, किनारी पट्टा, नदीकिनारी प्रदेश.
गुणधर्म: मोठे कण, अतिशय कमी पाणी धारण क्षमता, जलद खाली जाणारे पाणी.
ड्रिपर डिस्चार्ज: 2–4 LPH, वारंवार पाणी द्यावे.
वैज्ञानिक कारण: कमी डिस्चार्जमुळे पाणी हळूहळू मिळते व खोलवर झिरपून जाण्यापासून संरक्षण होते.

वालुकामिश्रित दोमट जमीन (Sandy Loam Soil)
प्रदेश: पंजाब, हरियाणा, उत्तर प्रदेश, आंध्र प्रदेश.
गुणधर्म: मध्यम कण आकार, चांगली पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता.
ड्रिपर डिस्चार्ज: 3–6 LPH.
वैज्ञानिक कारण: योग्य प्रमाणात पाणी मिळाल्याने ओलावा संतुलित राहतो.

दोमट जमीन (Loam Soil)
प्रदेश: गंगा मैदान व इतर प्रदेश.
गुणधर्म: वाळू, गाळ व चिकट मातीचे संतुलित मिश्रण.
ड्रिपर डिस्चार्ज: 4–8 LPH.
वैज्ञानिक कारण: योग्य प्रमाणात भिजवण होते, बहुतेक पिकांसाठी योग्य.

चिकण दोमट जमीन (Clay Loam Soil)
प्रदेश: बिहार, तामिळनाडू, कर्नाटक.
गुणधर्म: अधिक चिकटपणा, कमी झिरपण, जास्त पाणी धारण क्षमता.
ड्रिपर डिस्चार्ज: 6–8 LPH.
वैज्ञानिक कारण: थोडा जास्त डिस्चार्ज केल्याने पृष्ठभागावर पाणी साचत नाही व खोलवर पोहोचते.

चिकण माती (Clay Soil)
प्रदेश: पूर्व भारत, नदी खोऱ्यातील जमीन.
गुणधर्म: अतिशय सूक्ष्म कण, जास्त पाणी धारण क्षमता, झिरपण मंद.
ड्रिपर डिस्चार्ज: 8–12 LPH, कमी वारंवारता.
वैज्ञानिक कारण: जास्त डिस्चार्जमुळे पाणी खोलवर जाते व पृष्ठभागावर साचत नाही.

काळी जमीन (Black Soil/Regur)
प्रदेश: महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, गुजरात, तेलंगणा, कर्नाटक.
गुणधर्म: जास्त चिकटपणा, भिजल्यावर फुगते, सुकल्यावर फट पडते.
ड्रिपर डिस्चार्ज: 8–12 LPH, जास्त वेळ अंतराने.
वैज्ञानिक कारण: मातीमध्ये पाणी जास्त दिवस टिकते म्हणून कमी वारंवारता योग्य.

लाल माती (Red Soil)
प्रदेश: तामिळनाडू, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश, छत्तीसगड, ओडिशा.
गुणधर्म: वालुकामिश्रित ते चिकण, कमी सेंद्रिय घटक.
ड्रिपर डिस्चार्ज: 4–6 LPH.
वैज्ञानिक कारण: मध्यम डिस्चार्जमुळे ओलावा कायम राहतो.

लॅटराइट माती (Laterite Soil)
प्रदेश: केरळ, कर्नाटक, कोंकण, ओडिशा.
गुणधर्म: झिरपण जास्त, सेंद्रिय घटक कमी.
ड्रिपर डिस्चार्ज: 4–6 LPH, वारंवार सिंचन.
वैज्ञानिक कारण: वारंवार पाणी दिल्यास ओलावा टिकतो.

गाळमिश्रित माती (Alluvial Soil)
प्रदेश: पंजाब, बिहार, उत्तर प्रदेश, बंगाल, आसाम.
गुणधर्म: वाळूमिश्रित दोमट ते चिकण, सुपीक, मध्यम झिरपण.
ड्रिपर डिस्चार्ज: 3–8 LPH (जमिनीच्या पोतावर अवलंबून).
वैज्ञानिक कारण: वालुकामिश्रित गाळासाठी कमी डिस्चार्ज, चिकण गाळासाठी जास्त डिस्चार्ज योग्य.

वाळवंटी जमीन (Desert Soil)
प्रदेश: राजस्थान, गुजरात.
गुणधर्म: जास्त वाळू, फारच कमी पाणी धारण क्षमता, जास्त बाष्पीभवन.
ड्रिपर डिस्चार्ज: 2–3 LPH, अतिशय वारंवार सिंचन.
वैज्ञानिक कारण: कमी डिस्चार्ज व वारंवार पाणी दिल्यास मुळे कोरडी पडत नाहीत.